İrəvanda Zirvə görüşü: Avropa, Tramp və Putinin Qafqaz uğrunda rəqabəti güclənir

Ermənistanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin (ASB) Zirvə görüşü strateji əhəmiyyətli Qafqaz bölgəsində dünya gücləri arasında təsir uğrunda mübarizənin gücləndiyini göstərir.

Reyting.az xəbər verir ki, bu barədə “Bloomberg” yazıb.

Təhlildə qeyd olunur:

Ermənistan və Azərbaycan arasında onilliklərdir davam edən münaqişənin sonu Avropa ilə Asiyanı birləşdirən dar keçiddə enerji və ticarət yolları üzərində dominantlıq uğrunda rəqabəti gücləndirir.

Yaxın Şərqdə və Ukraynada müharibələr, münaqişələr, sanksiyalar və geosiyasi gərginliklər şimal və cənuba aparan yolları məhdudlaşdırdığı üçün Qafqazın əhəmiyyətini artır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ermənistanda yeni nəqliyyat və enerji dəhlizini təşviq edir. Eləcə də Türkiyə. Amma o, Rusiya, Avropa Birliyi və Çindən artan rəqabətlə üzləşir.

"ABŞ-nın Cənubi Qafqaza olan hazırkı marağı əvvəllər görünməyib və müəyyən dərəcədə Kremlin Azərbaycan və Ermənistandakı maraqlarını daimi olaraq sarsıdıb", - deyə Londonda yerləşən “PRISM Strategic Intelligence” şirkətindən Keyt Mallinson bildirib.
 
O əlavə edib ki, Vaşinqtonun yanaşması Cənubi Qafqaz ölkələrinin iqtisadi inteqrasiyasını təşviq etmək və bu əlaqələri Türkiyə ilə Orta Asiyanı əhatə etmək üçün genişləndirməkdir.

ABŞ TRIPP dəhlizinin inkişafı üçün eksklüziv hüquqlar əldə edib.

Ermənistanın paytaxtı İrəvanda keçirilən Avropa Siyasi Birliyinin iclasına 48 ölkənin lideri dəvət olunub. Onlar iqtisadi və enerji təhlükəsizliyi, eləcə də "demokratik dayanıqlılıq" və hibrid təhdidləri müzakirə ediblər.

Kanadanın Baş naziri Mark Karni illik iclasda Avropa regionundan kənardan ilk dövlət başçısı kimi iştirak edib. Bu da Tramp dövründə ABŞ və onun ənənəvi müttəfiqləri arasında gərginliyin əlamətidir. NATO-nun baş katibi Mark Rutte də zirvə görüşünə qatılıb.

Ertəsi gün Avropa İttifaqı (Aİ) ikitərəfli əlaqələri gücləndirməyi hədəfləyən Ermənistanla ilk zirvə görüşünü keçirir. Keçən il İrəvan hökuməti Moskvanın orbitindən uzaqlaşaraq Aİ üzvlüyünə can atmaq niyyətində olduğunu açıqlayıb.

Brüsseldəki yüksək vəzifəli bir məmurun sözlərinə görə, Aİ Ermənistanla 2,5 milyard avroya (2,9 milyard dollara qədər) qədər potensial maliyyələşdirmə paketi də daxil olmaqla əlaqə tərəfdaşlığı qurmağı planlaşdırır.

Məqsəd Ermənistanın Azərbaycanla sülh müqaviləsindən və qonşu Türkiyə ilə münasibətlərin istiləşməsindən sonra regional sərhədlərin açılması ilə nəqliyyat, enerji və rəqəmsal əlaqələri dəstəkləməkdir. Aİ məmurunun sözlərinə görə, bu, birləşməyə kömək edir, bir vaxtlar Avropanı birləşdirən kömür və polad sahəsindəki əməkdaşlıq kimi.

Brüssel həm də Ermənistanla təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı gücləndirmək niyyətindədir, o cümlədən kiberhücumlara və dezinformasiyaya qarşı mübarizədə məsləhət verəcək yeni mülki missiya vasitəsilə, xüsusən də təxminən 3 milyon əhalisi olan respublikada 7 iyun parlament seçkiləri ərəfəsində.

ABŞ-nın dəstəklədiyi dəhliz - Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu (TRIPP), prezidentin avqust ayında Ağ Evdə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə danışıqlar aparmasından sonra ortaya çıxıb.

Layihə ABŞ-yə Ermənistanla tərəfdaşlıq yolu ilə regionda 99 ilə qədər iqtisadi hüquqlar verir. Azərbaycanı Naxçıvan anklavı ilə birləşdirərək ölkənin cənubundan keçən dəmir yolu və avtomobil yolunu idarə etmə imkanı yaranır. Saziş həmçinin neft və qaz boru kəmərlərinin, eləcə də rəqəmsal infrastruktur üçün fiber-optik şəbəkələrin inkişafını əhatə edir.

İrandakı müharibəyə görə Fars körfəzi vasitəsilə ticarətdəki fasilələrin yaratdığı qlobal turbulentlik bu marşrutun strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

Uzun müddətdir müttəfiq olduğu və Azərbaycanla qarşılıqlı müdafiə müqaviləsi olan Türkiyə 1993-cü ildə Bakı ilə həmrəylik əlaməti olaraq bağlanan Ermənistanla sərhədini açmağa yaxındır. Rəsmi diplomatik münasibətlərin olmamasına baxmayaraq, iki ölkə arasında hava nəqliyyatı artıq qurulub.

Ermənistan hazırda Moskvanın rəhbərlik etdiyi Avrasiya İqtisadi Birliyinin (AİB) gömrük ittifaqının üzvü olmasına baxmayaraq, AB və ABŞ-a üz tutur. Bundan əlavə, ölkədə Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı yeganə hərbi bazası yerləşir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin 1 apreldə Baş nazir Nikol Paşinyanla danışıqlar zamanı narazılığını açıq şəkildə bildirərək, Yerevanın Moskvadan güzəştli qaz tədarükündən asılı olduğunu qeyd edib.

Putin Paşinyana bildirib ki, Avropa İttifaqı və Avrasiya İqtisadi İttifaqı ilə Gömrük İttifaqına eyni vaxtda üzv olmaq mümkün deyil.

Bu, Rusiyanın "Ermənistana qarşı  birbaşa təhdidlər" etdiyi ilk hal idi, - bunu Yerevan Regional Demokratiya və Təhlükəsizlik Mərkəzinin direktoru Tiqran Qriqoryan qeyd edib. "Onlar müəyyən qırmızı xətlərin mövcud olduğunu və əgər onlar keçilərsə, nəticələrin olacağını nümayiş etdirməyə çalışırlar".

Ermənistanın ehtiyatla hərəkət etməsinin səbəbi də məhz budur. Vəziyyətlə tanış olan insanların sözlərinə görə, Yerevan hökuməti Aİ ilə müzakirə olunan sammitin yekun kommunike layihəsindən sanksiyalardan yayınma qeydinin çıxarılmasını istəyib. Onların sözlərinə görə, Aİ bunu etməkdən imtina edib.

Aİ-Ermənistan danışıqları, blokun keçən ilin aprel ayında beş Orta Asiya dövləti - Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan və Qırğızıstanla nəqliyyat, vacib minerallar və enerjiyə yönəlmiş 12 milyard avroluq investisiya proqramı imzalaması ilə ilk zirvə görüşünü keçirməsindən sonra baş tutdu.

TRIPP dəhlizi Azərbaycandan Orta Asiya və Çinə Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ilə əlaqə qurmaqla yanaşı, Türkiyədəki Avropaya aparan marşrutlarla da əlaqə qurmaq üçün nəzərdə tutulub.

Yanvar ayında Paşinyan bu layihənin Azərbaycanla sülh prosesinin bir hissəsi kimi həyata keçirilməsini Ermənistan üçün "tarixi və həlledici fürsət" adlandırdı.

"Amerika Birləşmiş Ştatlarının iştirakı Ermənistanda təhlükəsizlik zəmanətləri təklif edən siyasi "lövbərləmə" forması kimi qəbul edilir, - deyə Ermənistan Mədəniyyət və Sivilizasiya Araşdırmaları Mərkəzinin politoloqu Narek Sukiasyan bildirib. - Rəsmi formul iqtisadi olsa da, strateji nəticələr göz qabağındadır".

Azərbaycan Prezidenti Əliyev fevral ayında Münhen Təhlükəsizlik Konfransında bildirib ki, TRIPP Çin və Avropa arasında sözdə Orta Dəhliz vasitəsilə ticarət və nəqliyyat üçün "tamamilə yeni bir vəziyyət" yaradacaq. "Bu marşrut boyunca bütün ölkələr daha siyasi və iqtisadi cəhətdən inteqrasiya olunacaq", - deyə Əliyev əlavə edib.

Ukraynadakı müharibə region üçün resurslarını tükəndirdikcə Moskvanın Qafqazdakı dominantlığı zəifləsə də, "Trampın qəti şəkildə qalib gəldiyini və Putinin qəti şəkildə məğlub olduğunu demək yəqin ki, hələ tezdir", - deyə Londonda yerləşən RUSI beyin mərkəzinin Rusiya və Avrasiya təhlükəsizliyi üzrə baş elmi işçisi Natiya Seskuriya bildirib.

Seskuriyanın sözlərinə görə, Rusiyanın hələ də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli təsir gücü var. 

Eyni zamanda, Tramp həm Mərkəzi Asiya, həm də Cənubi Qafqaz ölkələrini alternativ iqtisadi tərəfdaşlar axtarmağa təşviq edib, xüsusən də Rusiyanın getdikcə daha az etibarlı, daha az hərbi effektiv və iqtisadi cəhətdən daha az dayanıqlı tərəfdaş kimi qəbul edildiyi bir vaxtda.

Y. Qacar
 

• Teqlər
• #Qafqaz
• #rəqabət